Liber Sancti Iacobi, powstały najprawdopodobniej około 1140 roku, to ważny zbiór tekstów napisanych w pierwszej połowie XII wieku. Obejmuje różnorodne pisma – kazania, msze, oficja, śpiewy i opowieści o cudach – poświęcone św. Jakubowi Apostołowi, postaci niezwykle ważnej dla tradycji chrześcijańskiej i historii Hiszpanii.
Historia Liber Sancti Iacobi
Uważa się, że pomysł stworzenia tego zbioru wyszedł około 1120 roku od biskupa Santiago de Compostela Diego Gelmíreza. Był częścią jego starań o rozbudowę katedry w Santiago de Compostela, niezwykle ważnego miejsca pielgrzymkowego. Miał też rozsławić i podkreślić rosnące znaczenie postaci św. Jakuba Apostoła oraz samego miasta, które zyskało wielką rangę dzięki przekonaniu, że spoczywają w nim szczątki apostoła.
Zbiór Liber Sancti Iacobi nie powstał za jednym razem – był tworzony stopniowo i niezależnie przez różnych autorów. Analiza najsłynniejszego rękopisu wywodzącego się z tego zbioru, znanego jako Codex Calixtinus, wskazuje, że kompilację ukończono prawdopodobnie około 1140 roku. Można to wywnioskować z niektórych wydarzeń i szczegółów zawartych w jego treści.
Na przykład w Księdze II Calixtinus, zatytułowanej Księgą Cudów, opisano cud, który wydarzył się w 1135 roku. Sugeruje to, że księga ta mogła zostać ukończona najwcześniej w 1136 roku. Z kolei Księga V, znana jako Przewodnik pielgrzyma, zawiera szczegóły dotyczące zabytków, które pozwalają datować powstanie przewodnika na około 1130 rok.
Na końcu Codex Calixtinus znajduje się dodatek, tzw. Aneks II, dołączony później do pierwotnego rękopisu. Zawiera on bullę papieża Innocentego II – jej autentyczność bywa kwestionowana, ale można ją datować najpóźniej na 1143 rok. W tym samym aneksie opisano też cud w Vézelay, datowany na 1139 rok. Obecność bulli i tej opowieści o cudzie, umieszczonej poza Księgą Cudów, sugeruje, że około 1140 roku zbiór był już uformowany: prace nad kompilacją dobiegły końca, a Liber Sancti Iacobi przybrał znaną nam dziś ostateczną postać.
Rękopisy Liber Sancti Iacobi
Na przestrzeni lat powstało wiele rękopisów Liber Sancti Iacobi; do dziś zachowało się ich około dwunastu. Można je podzielić na dwie główne grupy: te, które zawierają krótszą wersję, zwaną libellus, oraz te z wersją pełniejszą. W tej drugiej grupie najważniejszym i najbardziej reprezentatywnym egzemplarzem jest bez wątpienia Codex Calixtinus, powstały w latach 1160–1180.
Pełną wersję Liber Sancti Iacobi zawierają następujące rękopisy:
- W Santiago de Compostela, w Archiwum Katedralnym, przechowywany jest Codex Calixtinus.
- W Londynie British Library przechowuje rękopis znany jako Additional 12213.
- W Watykanie, w Bibliotece Apostolskiej Watykańskiej, znajduje się Archivio S. Pietro C 128.
- W Salamance kolejny ważny rękopis przechowuje Biblioteka Uniwersytecka (sygn. 2631).
- W Madrycie w Bibliotece Narodowej znajduje się rękopis o sygnaturze 4305.
Istnieją też rękopisy zawierające częściowe wersje tekstu:
- W Barcelonie, w Archiwum Korony Aragonii, znajduje się rękopis Ripoll 99.
- W Lizbonie Biblioteka Narodowa przechowuje rękopis Alcobaça CCCII (334).
- W Watykanie Biblioteka Apostolska Watykańska posiada też rękopis Borghese 202.
- British Library w Londynie ma kolejny rękopis, znany jako Cotton Titus A.XIX.
- W Pistoi Archivio di Stato przechowuje Documenti vari 27.
- W Madrycie, oprócz już wymienionego, Biblioteka Narodowa posiada jeszcze dwa rękopisy o sygnaturach 7381 i 13118.
Oprócz nich istnieją rękopisy obejmujące tylko jedną z ksiąg Liber. Należą do nich m.in. Pseudo-Turpin oraz Księga Cudów, z własnymi opowieściami i cudami. Ta różnorodność rękopisów pokazuje bogatą tradycję i ogromne znaczenie Liber Sancti Iacobi w literaturze i historii religijnej.
Codex Calixtinus
Codex Calixtinus, czyli Kodeks Kalikstyński, to iluminowany rękopis z XII wieku, zawierający najstarszy tekst Liber Sancti Iacobi. Przechowywano go w katedrze w Santiago de Compostela aż do jego kradzieży w lipcu 2011 roku; odnaleziono go w 2012 roku. To najważniejszy i najpełniejszy rękopis, przez niektórych uważany za oryginał Liber, choć dziś sądzi się, że istniał rękopis wcześniejszy. Calixtinus skopiowano w Santiago w latach 1160–1170, krótko po ukończeniu Liber.
Rękopis z Ripoll
Rękopis z Ripoll, przechowywany w Barcelonie w Archiwum Korony Aragonii pod sygnaturą Ripoll 99 i znany też jako „Collectaneum. Miraculi beati Iacobi”, pochodzi z historycznego klasztoru Santa María de Ripoll. Ten ważny dokument skopiował w 1173 roku mnich tego klasztoru, Arnaldo de Monte. Podobno Arnaldo odbył pielgrzymkę do Santiago de Compostela, co zapewne skłoniło go do podjęcia tej pracy. Przypuszcza się, że zarówno ten kodeks, jak i słynny Codex Calixtinus mogły zostać skopiowane ze starszego rękopisu, który niestety zaginął. Możliwe też, że rękopis z Ripoll powstał bezpośrednio na podstawie Calixtinus.
Rękopis liczy 86 kart o wymiarach 280 na 138 milimetrów. Każda strona ma 26 wierszy. Układ kodeksu różni się nieco od Calixtinus: zaczyna się od Księgi III z tekstami o translacji relikwii św. Jakuba. Dalej następuje Księga II, poświęcona cudom, do której dodano opowieść o cudzie w Vézelay z 1139 roku. Ten cud, w odróżnieniu od pozostałych, nie należał do pierwotnej redakcji Calixtinus – wcześniej umieszczono go w aneksie.
W dalszej części rękopisu z Ripoll znajduje się Księga IV ze słynnym Pseudo-Turpinem oraz spora część Księgi V, pełniącej rolę Przewodnika pielgrzyma. Na końcu rękopisu jest częściowa kopia Księgi I z kilkoma kazaniami i bardzo interesującymi tekstami liturgicznymi. Warto jednak zauważyć, że rękopis z Ripoll nie zawiera żadnego z dwóch aneksów obecnych w Calixtinus, co czyni go dokumentem wyjątkowym pod względem struktury i treści.
Rękopis z Alcobaça
Rękopis z Alcobaça znajduje się w Bibliotece Narodowej Portugalii w Lizbonie i pochodzi z klasztoru w Alcobaça, położonego na północ od stolicy. Ten bardzo ważny dokument jest znany jako Alcobaça CCCII (334). Liczy 215 kart o wymiarach 347 na 230 milimetrów, jest więc dość duży. To kopia uznawana za niemal kompletną, dobrze zachowana i zawierająca większość pierwotnej treści. Ma to szczególne znaczenie dla badań, bo daje naukowcom dostęp do bogatych informacji o historii i tradycjach miejsca, z którego pochodzi.
